Z cyklu antropologia tabaki.
Tekst pochodzi z książki „The Bavenda” napisanej przez Hugh Arthur’a Stayt’sa w roku 1935.
„Tytoń jest uprawiany przez BaVenda już od bardzo dawna, jednak dopiero od jakiegoś czasu używany jest również do palenia. Wcześniej wyrabiano z niego wyłącznie tabakę – fhola.
Tabakę zażywać może każdy, ale dopiero po okresie dojrzewania. Sposoby jej konsumpcji to albo inhalowanie bezpośrednio do nosa albo wkładanie jej sobie pomiędzy górną wargę, a przednie zęby.
Przygotowywana jest w specjalnym glinianym naczyniu, zwanym luwiende, które posiada ostre nacięcia wewnątrz dając jej chropowatą powierzchnię. Suche liście tytoniu są wrzucane do niego i mielone kijem. Dodatkowo usuwa się żyłki rośliny, żeby zmielenie było jak największe, a następnie dodaje się do tego zwęglone drewno ze specjalnego drzewa – tshitavhamisi. Całość ponownie poddaje się procesowi mielenia, aby mieszanka nabrała bardzo czarnego koloru. Następnie zostawia się to przy ognisku, aromatyzuje, aby w końcu, ostatecznie, wszystko wyschło.
Istnieje wiele pojemników na przechowywanie tabaki, ale najbardziej popularne są twarde, jajowate owoce z drzewa mutusa.
Luwiende vha fholi – to mały garnek z szerokim otworem o średnicy 8 cali, ząbkowane wewnątrz; służy do kruszenia tytoniu do tabaki. Tego typu pojemnik jest często znany tsihisilo w języku Sesutho.”