Bydgoskie fabryki tabaki

Taka prośba na przyszłość, stosuj opcję edytuj, trochę ułatwia to korzystanie z forum. Ogólnie jest dość późna pora i odpowiedź może pojawić się dopiero jutro, ja sam niestety nie mam teraz czasu na szukanie i produkowanie się. Chyba to było powodem takiej aktywności Twojej w tym temacie. Myślę, że uda się wspomóc pisanie Twojego bloga, i ja postaram się do tego przyczynić 🙂

Wiem, niestety opcja edytuj blokuje się po kilku minutach. Cały mój post poszedł przed chwilą się bujać, więc napiszę od początku (:

Na planie Bydgoszczy z 1900 działka oznaczona jako Wilhelmstrasse 10 znajduje się naprzeciwko Carmeliter Strasse, czyli Karmelickiej. Rzekomo jest to jedyna pewna lokalizacja i to z samego początku istnienia fabryki, czyli z 1871 roku, nie wiadomo gdzie była potem.

Rycina ze wspomnianej aukcji pochodzi z rachunku z 1914 roku:

Widać na nim elektryczne tramwaje. Sieć tramwajową w Bydgoszczy zelektryfikowano w 1896, więc fabryka wyglądała tak między 1896 a 1914 rokiem. Prawdopodobnie nadal jest to Wilhelmstrasse (odcinek po skrzyżowaniu z Gdańską nazywany dzisiaj Focha) – od 1901 roku kursowała tamtędy linia „biała” C.

Zatem fabryka przez prawie 50 lat swojego funkcjonowania istniała w jednym miejscu.

Ale jeszcze jedna sprawa: na wspomnianym planie działka oznaczona jako 10, jest prawie pusta. Za to działka numer 11 prawie idealnie odwzorowuje układ budynków z ryciny:

Niestety z uwagi na liczne przebudowy, modernizacje i remonty kamienic nie udało mi się potwierdzić tej lokalizacji na ich podstawie.

Bardzo ostrożne porównanie z dniem dzisiejszym:

Śledztwo w toku. (;

Tak właściwie, to 'Spezialitat Kownoer’ oznacza, że ich specjalnością była tabaka kowieńska. Jej nazwą była 'Kownoer T.A.’ i jak pamiętam, gdzieś była nawet opisana zawartość nikotyny.

Na dysku mam mały akapit o fabryce Domsa Woythalera (w języku niemieckim), ale raczej nic odkrywczego się w nim nie znajduje. Choć i tak szczęście, że jakieś informacje można znaleźć. W porównaniu do innych fabryk tabaki z Bydgoszczy (odkryte bodaj 5 na razie) jest miło cokolwiek poczytać.

Filku, jeśli będziesz miał czas to poproszę ładnie o ten akapit 🙂 byłbym zachwycony móc też przeczytać o innych bydgoskich fabrykach tabaki – każda informacja, każdy jej strzępek, jest dla mnie na wagę złota.

„Industrie und Gewerbe in Bromberg : eine Darstellung der industriellen Entwickelung Brombergs vom technisch-wirtschaftlichen Standpunkte unter besonderer Berücksichtigung der letzten 50 Jahre” z 1907 podaje:

„Die Schnupftabakfabrikation wird im Gegensatz du den gennanten Industrien hier schon lange mit Erfolg betrieben. Am 1. Oktober 1871 begruendete D. Woythaler, jetzt Wilhelmstrasse 10, eine Schnupftabakfabrik, welche heute zu den groessten Deutschlands Gehoert.
Das Rohmaterial in Blaettertabak wird mittels Dampkraft und Maschinenbetrieb in verschiedenen Koernungen hergestellt, alsdann gesauet und in Faessern zum Versand gebracht.
Die Fabrikate geniessen einen bedeutenden Ruf und sind gut eingefuehrt. Als Spezialitaeten sind hervorzuheben Schnupftabake, welche unter der Bezeichnung Kownoer fabriziert werden, die sich einer besonderen Beliebtheit erfreuen.

Eine zweite Schunpftabakfabrik ist die Rosenberg’sche in der Brueckenstrasse, welche ihren maschinellen Betrieb in den Seehandlungsmuehlen hat.”

Ostatni akapit mówi o tym, że na Mostowej istniała fabryka tabaki Rosenberga, która miała swoje maszyny w młynach handlowych. Może chodzić o spichrza.

Szok. Dwa jedyne zakłady tabaczane w mieście tuż obok siebie…

Cieszę się, że sobie sam znalazłeś. Obiecałem sobie kiedyś, że jak ktoś zainteresuje się historią tabaczną swojego regionu, to chętnie pomogę i przekażę materiał, który znalazłem.

Zaczniemy jednak od mitów, bo podejrzewam, że to „produkowała tabakę kowieńską (Spezialitat Kownoer), na którą przepis miał od Goldfarba, i która to prawdopodobnie dziś (od około 1909) jest produkowana przez Berdnard’s jako Feinster Kownoer” masz z recenzji Jelcyna. Są to jego prywatne spekulacje, a nie fakty. Także to możemy włożyć między bajki póki co.

Cofnijmy się do czasu 1830. Dokładnie 24 maja dochodzi do wygłoszenia obwieszczenia o wykupie pozostałości po fabryce pana Ferdynanda Richardi. Zakupić można było 100 centarów dobrego gatunku tabaki, 20 centarów tabaki hollenderskiej podobnej fabrykowanej (do tego jeszcze mniej tabaczne rzeczy jak tytoń Maryland, czy tytoń w paczkach).

A pod koniec XIX w. wraz z Woythalerem Domsem i Moritzem Rosenbergiem (który miał całkiem niezły zestaw produktów: od rappee po nessinga), tabakę także robili:
– Joseph Lewinsohn (Brucken-strasse 5)
– Józef Heilbronn
– W. Lowenthal Sohne (Posener-strasse 29)

Dzięki. Jeśli będziesz miał coś jeszcze to z chęcią przeczytam.

Bydgoska tabaka Kownoer T.A. od Woythalera zawierała 1.17% nikotyny.

Trzy pytania:
1. Czym może być skrót T.A.?
2. Czy warmiński Wojthaler ma jakieś pokrewieństwa z naszym? Obydwoje zajmowali się wyrobem i handlem tabaką.
3. czy Woythaler nie miał na imię David?

I jeszcze reklama Simona Frankela, o którym zdaje się, Filku, nie wspomniałeś:

1. Ciężko powiedzieć, ale zwykle po „Kownoer” stało „Tabak”. „A” jest zagadką.
2. Warmiński „Wojtuś” nosił imię zaczynające się na J.
3. A skąd takie podejrzenie? Jestem ciekaw cóż to tam za trop masz. Może kolejnego wytwórcy tabaki.

Reklama, którą podałeś sugeruje, że pan Frankel posiadał skład tytoniowy, a nie fabrykę tabaki.

1. A może Kownoer Tabak Aechter?

Zdjęcie z tego serwisu 🙂 :
https://top25snuff.com/zdjecia-tabak-galeria/Administrator/photo.html?albumid=25#photoid=189

Później etykieta/opakowanie wyglądało tak:

2. Z tego co wiem to D. Woythaler założył bydgoską fabrykę (1871), która nosiła jego imię przez cały 50 letni okres działalności. Mógł umrzeć, a interes przejąć jakiś syn albo inny krewny. Ten warmijski chyba Julius miał na imię (1876)

3. a) Kroniki Bydgoskie t.16 albo t.20:

„Najwyższy podatek opłacali: Louis Aronsohn – 5000, Dawid Woythaler – 2900, Robert Aron – 1600, Martin PriedUinder – 1520, Mo- ritz Baerwald – 1200,”;

b) Bydgoski Słownik Biograficzny, tom VII, strona 113. Niestety dysponuję tylko tomem drugim i skorowidzem, w którym wymieniony jest właśnie Woythaler jako Dawid.

I faktycznie, Frankel miał jeno skład tabaki. 🙂

Co do Dawida, to patrząc na rok. domniemywać można, że był on w jakiś sposób spokrewniony z oryginalnym właścicielem:

„W II 1922 P. z „gronem obywateli” nabył od Dawida Woythalera nieruchomość w Bydgoszczy z zabudowaniami i urządzeniami do produkcji tabaki” – i tak powstała Drukarnia Narodowa Towarzystwo Aukcyjne.

Edit: Przypomniałem sobie jeszcze o fabryce J.A. Vincenta, który w 1847 w swojej ofercie miał nessinga.

Filek napisał(a): Co do Dawida, to patrząc na rok. domniemywać można, że był on w jakiś sposób spokrewniony z oryginalnym właścicielem:

„W II 1922 P. z „gronem obywateli” nabył od Dawida Woythalera nieruchomość w Bydgoszczy z zabudowaniami i urządzeniami do produkcji tabaki” – i tak powstała Drukarnia Narodowa Towarzystwo Aukcyjne.

Spadkobierca zapewne. Co do cytatu – na wydrukach Drukarni Narodowej T.A. z 1924 widnieje adres Jagiellońska 10 – czyli dzisiejszy Wojewódzki Inspektorat Inspekcji Handlowej. Woythaler miał tam drugą, mniejszą fabrykę, jakiś magazyn, coś? Czy zmieniła się numeracja budynków?

Bo ta na Wilhelmstrasse została zlikwidowana już w 1918.

W tym wypadku trzeba by dokładnie prześledzić księgi adresowe, ale większość firm tytoniowych, oprócz fabryki, miała w danym mieście kilka magazynów i sklepów firmowych.

Swoją drogą problem ze znalezieniem firm z zaboru pruskiego (albo jak ktoś szerzej myśli – z Niemiec/Prus) wyrabiających tabakę w głównej mierze polega na fakcie, że wiele z nich nazywało się „tabakfabrik”. Wychodzę z założenia, że jeśli nie ma wyszczególnienia czy to „zigarreten-, rauch-, kau-tabakfabrik”, to można domniemywać fakt posiadania sproszkowanego tytoniu w asortymencie. Wraz z Jelcynem udało nam się ustalić kilka takich przypadków.

Takim przypadkiem np. było Lowenthal’s Sohne, które było „Cigarren- & Tabak-fabrik”. Na szczęście reklama tej firmy odkrywa prawdę, że pod „tabak” kryje się „rauchtabak”, „kautabak” i „schnupftabak”.

Czyli nie wiadomo już nic ponad to, co zostało w wątku powiedziane?

Ponad to pozostaje doszukanie sobie lat działalności każdej z wytwórni tabaki i ogłoszeń prasowych, żeby zapoznać się z asortymentem jaki dany producent oferował. Dokładne statystyki o ilości produkowanych wyrobów, czy innych rzeczach, to raczej przekopywanie archiwów państwowych i sklejanie grosza do grosza. Prędzej znajdziesz tekst o przemyśle tytoniowym ogólnie w Bydgoszczy, niż pięknie złożone teksty o konkretnym producencie tabaki.

I tak piękna sprawa odnaleźć chociaż te parę nazwisk i cieszyć się faktem, że właśnie „w moim mieście było tylu producentów tabaki”. Miłym atrybutem jest także posiadanie starych reklam (dla Bydgoszczy mam pięć, z czego trzy były Rosenberga – ukłon dla Jelcyna za te cuda). Jak się jeszcze bardziej poszczęści (jak mi z Poznaniem), to może znajdziesz stare fotografie czy pocztówki, na których widać gmach fabryki czy sklepu firmowego.

Edit:
A że grosz do grosza, to wiadomo, że firmę Rosenberga przed I wojną światową wykupił Goldfarb.

Rozumiem. Cóż, zatem szukam dalej.

Informacje o Goldfarbie potwierdzają, że miał on filię w Bydgoszczy. Także ładnie nam się to połączyło z Rosenbergiem.

Możliwe, że znajdziesz druk reklamowy fabryki Vincenta w Muzeum im. Leona Wyczołkowskiego. Przynajmniej to sugeruje książeczka „Widoki Bydgoszczy” z 1996. Myślę, że wycieczka może się opłacić, bo można trafić na jakieś ciekawostki.

„1812 r.
W Bydgoszczy zostaje uruchomiona fabryka tabaki Emmela, która została przeniesiona z Poznania.”;

Informacja bardzo niepewna. Nie potwierdzają jej żadne źródła tekstowe jakimi dysponuję, ani księgi adresowe (dla Poznania i Bydgoszczy).

Reklamę Vincenta posiadam na dysku – tę z takimi pięknymi cygarami. Nie wiem czy była jeszcze jakaś inna.

Też natrafiłem na tę informację z 1812, ale nigdzie nie mogłem jej zweryfikować. Za to Gustav Adolph Schleh miał na Starym Rynku swój sklep, w którym sprzedawano m.in. tabakę z jego poznańskiej fabryki (założonej 1796)

Coś czuję, że gdy skończę to niewiele wniosę do tego co już wiecie – ale przynajmniej wszystko w jednym miejscu uzbieram (;

Chętnie bym zobaczył tę reklamę, bo nie mam w swoich zbiorach.

Trochę dziwny rok podałeś a propos Schleha, bo urodził się w 1798 – także wcześniej nie był w stanie założyć czegokolwiek.

Wspomniany Vincent. Sam również zobaczyłbym inne reklamy, bo ciężko się do takich rzeczy dokopać.

Co do Schlesingera – najwidoczniej musiał przejąć jakąś starą fabrykę. Na reklamie stoi jak byk 1796:

Pardon, w poprzednim poście wprowadziłem w błąd – to nie był Stary Rynek ino ulica Długa :)(Friedrichstrasse z Friedrichplatz pomerdałem)